Ogłoszenie upadłości konsumenckiej – jako narzędzie do osiągnięcia cel upadłego

Ogłoszenie upadłości nie zawsze musi prowadzić do osiągnięcia celu, jaki przyjął ustawodawca. Może ono służyć innym celom niż tylko oddłużenie. Nie można wykluczyć, że dłużnik, składając wniosek o ogłoszenie upadłości, będzie dążył do osiągnięcia innych skutków — na przykład: pozbycia się wierzyciela, udaremnienia egzekucji, czy uzyskania rozdzielności majątkowej.

Z poniższego tekstu dowiesz się m.in. o:

• umorzeniu postępowania upadłościowego na wniosek upadłego,
• umorzeniu postępowania upadłościowego z urzędu lub na wniosek syndyka albo wierzyciela,
• podstawach odmowy umorzenia postępowania upadłościowego,
• celach, które mogą zostać osiągnięte przez ogłoszenie upadłości.

Prawo upadłościowe[1] przewiduje możliwość umorzenia postępowania po ogłoszeniu upadłość[2]. W przypadku upadłości przedsiębiorców traktuje o tym art. 361 umieszczony w części pierwszej, tytule IX Prawa upadłościowego, a w przypadku upadłości konsumenckiej art. 491¹⁰ p.u. W tym opracowaniu skupiam się na rozważaniach dotyczących celu jaki może przyświecać upadłemu w umorzeniu właściwego postępowania upadłościowego prowadzonego wobec osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Czyli tak zwanej upadłości konsumenckiej. Uzasadnieniem dla zajęcia się tym tematem jest uboga literatura oraz pobieżne traktowanie tej kwestii w komentarzach oraz monografiach. W opracowaniach tych nie porusza się wątku dotyczącego powodów jakie mogą przyświecać upadłemu w dążeniu do umorzenia już prowadzonego postępowania upadłościowego, z wyjątkiem komentarza S. Gurgula, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2020.   

Na wstępie tych rozważań trzeba zauważyć, że ustawodawca w prawie upadłościowym dokonał pewnego zróżnicowania, jeśli chodzi o umorzenie postępowania upadłościowego po ogłoszeniu upadłości. Te dyferencje odnoszą się do podmiotów, które z wnioskiem o ogłoszenie upadłości wystąpiły. Od tego, kto jest inicjatorem wszczęcia postępowania upadłościowego uzależnione są uprawnienia podmiotowe do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie postępowania upadłościowego. W przeważającej większości przypadków – co nie wymaga dowodzenia – z wnioskiem o ogłoszeniu upadłości, zwłaszcza konsumenckiej występuje sam zainteresowany, tj. dłużnik. Nie oznacza to, że inne podmioty przykładowo. wierzyciel z wnioskiem o ogłoszenie upadłości dłużnika nie może wystąpić.

Umorzenie postępowania upadłościowego na wniosek upadłego

Wykładnia językowa przepisu art. 491¹⁰ ust. 1 p.u., nie pozostawia wątpliwości, że złożenie przez upadłego wniosku o umorzenie postępowania upadłościowego, skutkuje jego umorzeniem, jeśli tylko nie będzie prowadziło to do pokrzywdzenia wierzycieli. Sąd zasadniczo jest związany wnioskiem upadłego o umorzenie postępowania upadłościowego i jeżeli wskutek umorzenia postępowania upadłościowego nie dojdzie do pokrzywdzenia wierzycieli, jest zobowiązany wydąć postanowienie o umorzeniu postępowania upadłościowego[3].

Upadły nie musi uzasadniać wniosku o umorzenie postępowania upadłościowego[4]. Nie ma więc obowiązku uzewnętrzniać powodów, którymi się kierował występując z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. Pozwala to na zachowaniu w tajemnicy powodów, które skłoniły go do takich działań.

Umorzenie postępowania upadłościowego z urzędu albo na wniosek syndyka albo wierzyciela

Oprócz możliwości umorzenia postępowania upadłościowego na wniosek upadłego istnieje również możliwość umorzenia ex officio lub na wniosek innych podmiotów. Ustawodawca chcąc zmotywować dłużnika do podania prawdziwych informacji we wniosku o ogłoszenie upadłości oraz podporządkowania się normą zawartym w prawie upadłościowym, nałożył na niego sankcje za niezastosowanie się do powyższych w postaci umorzenia postępowania.

Przymusowe umorzenie postępowania upadłościowego jest reakcją na niestosowanie się przez dłużnika do obowiązków określonych w ustawie prawo upadłościowe. Jeżeli więc upadły nie wskaże lub nie wyda syndykowi całego majątku, niezbędnych dokumentów lub w inny sposób nie wykonuje ciążących na nim obowiązków, sąd z urzędu albo na wniosek syndyka lub wierzyciela, po wysłuchaniu upadłego, syndyka, a w razie potrzeby także wierzycieli, umarza postępowanie, chyba że uchybienie przez upadłego ciążącym na nim obowiązkom nie jest istotne lub przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi (art. 491¹⁰ ust. 2 p.u.). Sąd również umorzy postępowania, jeżeli zostanie ujawnione, że dane podane przez dłużnika we wniosku o ogłoszenie upadłości są niezgodne z prawdą lub niezupełne, chyba że niezgodność lub niezupełność nie są istotne lub przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi (art. 491¹⁰ ust. 3 p.u.).

Podstawy odmowy umorzenia postępowania upadłościowego

Złożenie wniosku o umorzenie postępowania upadłościowego jest autonomiczną wolą upadłego. Jednak wniosek taki ma ograniczoną moc, albowiem ustawodawca postanowił wyeliminować przypadki, w których sąd umarza postępowanie upadłościowe na wniosek dłużnika w takiej fazie postępowania, gdy dłużnik swym działaniem doprowadza do pokrzywdzenia wierzycieli[5]. Dał temu wyraz w art. 491¹⁰ ust. 3 p.u. przyjmując, że sąd nie umarza postępowania, jeżeli umorzenie postępowania mogłoby skutkować pokrzywdzeniem wierzycieli. W głównej mierze chodzi o takie sytuację, gdy dłużnik złożył wniosek o ogłoszenie upadłości w trakcie prowadzenia przez wierzycieli postępowań egzekucyjnych, a następnie, po ich umorzeniu i przekazaniu środków finansowych do masy upadłości, doprowadza do umorzenia postępowania upadłościowego, uniemożliwiając przeprowadzenie skutecznej egzekucji w trybie singularnym, jak i uniwersalnym[6].

Jeśli dłużnik, a następnie upadły realizuje z góry powzięty cel wykorzystując do tego możliwość ogłoszenia upadłości, to stawianie powyższych barier (brak pokrzywdzenia wierzycieli) w umorzeniu postępowania upadłościowego nie przyniesie pożądanych rezultatów, ponieważ upadły swym zachowaniem może przyczynić się do tego, że z wnioskiem o umorzenie postępowania upadłościowego wystąpi syndyka, wierzyciel, a nawet może ono zostać umorzone z urzędu – o czym była mowa powyżej.

Cele, które mogą zostać osiągnięte za pomocą ogłoszenia upadłości

Wątpliwą jest teza, że umorzenie postępowania upadłościowego jest dla upadłego sankcją. Według mnie w określonych przypadkach, w których wystąpienie przez dłużnika z wnioskiem o ogłoszenie upadłości podyktowane jest innymi pobudkami niż zaspokojenie wierzycieli (zasadniczy cel z punktu widzenia interesów wierzycieli) i oddłużenia upadłego (zasadniczy cel z punktu widzenia interesów upadłego) umorzenie postępowania w żadnym razie nie jest sankcją. Wręcz przeciwnie, pozwala dłużnikowi osiągnąć cele, które zamierzał osiągnąć. Może to być przykładowo „pozbycie się komornika” lub „uzyskanie rozdzielności majątkowej” bez zgody małżonka.

Godzi się zauważyć, że celem upadłego do osiągnięcia, którego wykorzysta możliwość ogłoszenia upadłości nie musi być umorzenie postępowania egzekucyjnego tylko wtedy, gdy do masy upadłości komornik przekaże uzyskane w egzekucji środki. Takim celem może być chęć skutecznego blokowania egzekucji singularnej. Za każdym bowiem razem, gdy wierzyciel wystąpi z wnioskiem o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, dłużnik składa wniosek o ogłoszenie upadłości. Powoduje to z mocy prawa, najpierw zawieszenie, a następnie – po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości – umorzenie postępowań egzekucyjnych skierowanych do majątku dłużnika, który wchodzi do masy upadłości (art. 146 ust. 1 p.u.).

Takie działania dłużnika powodują, że wierzyciel nie dość, że musi liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów związanych z wszczęciem egzekucji w tym m.in. zaliczek, kosztów sporządzenia przez biegłego sądowego, operatu szacunkowego – jeśli przedmiotem egzekucji jest nieruchomość lub udział w nieruchomości – to jeszcze nie ma szans na przeprowadzenie skutecznie egzekucji. Nie trzeba nikogo przekonywać, że egzekucja z nieruchomości jest długotrwałym i skomplikowanym procesem. Nie jest możliwe jej przeprowadzenie w sposób poprawny, przy należytym poszanowaniu praw dłużnika w ciągu sześciu miesięcy. Egzekucja taka zasadniczo trwa od roku do dwóch, a nawet trzech. W ekstremalnych przypadkach nawet osiem lat i więcej.

Dłużnik ma więc wystarczająco dużo czasu, aby zanim jeszcze komornik dokona obwieszczenia o licytacji nieruchomości sąd orzekł wobec niego ogłoszenie upadłości. Następnie składając wniosek o umorzenie postępowania upadłościowego – niejednokrotnie zaraz po powzięciu informacji o wydaniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości – doprowadza do umorzenia postępowania najpierw egzekucyjnego, a następnie właściwego postępowania upadłościowego. W takim układzie trudno jest mówić o pokrzywdzeniu wierzycieli, zwłaszcza jeśli wierzyciel jest tylko jeden. Powtarzając takie działanie dłużnik może skutecznie torpedować prowadzoną wobec niego egzekucję i zniechęcać wierzycieli do wszczynania przeciwko niemu kolejnych postępowań egzekucyjnych. Wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania nie jest przeszkodą do ponownego ogłoszenia upadłości konsumenckiej w przyszłości[7].

Dłużnik, może również występując z wnioskiem o ogłoszenie upadłości chcąc osiągnąć inny cel niż przewidział ustawodawca. Może, np. zmierzać do osiągnięcia rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Zgodnie z art. 124 ust. 1 p.u., z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa, o której mowa w art. 53 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W przypadku umorzenia postępowania upadłościowego wspólność małżeńska nie odżywa. Ogłoszenie upadłości, a następnie wydanie prawomocnego postanowienia o umorzeniu postępowania upadłościowego powoduje, że małżonek bez zgody współmałżonka, a nawet wbrew jego woli uzyska rozdzielność majątkową.

Każdy przypadek dłużnika jest inny, nie należy więc przyjmować, że każdy dłużnik będzie chciał wykorzystać instytucję upadłości do innych celów niż przewidział to ustawodawca. Nie można jednak wykluczyć – a praktyka dostarcza wiele przykładów – że dłużnicy podejmują różne przedsięwzięcia, by uzyskać zamierzony cel. Każdy dłużnik ma prawo żądać ogłoszenia upadłości wobec jego osoby, jeśli spełnia wymagane prawem przesłanki. Może również wnosić o umorzenie właściwego postępowania upadłościowego. Jest to jego prawo, bez względu na to, jakie za pomocą tych działań osiągnie cele.

[1] Ustawa z dnia 23 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2024 r., poz. 794).
[2] Postępowanie do czasu rozpoznania wniosku dłużnika nazywa się „postępowaniem w przedmiocie ogłoszenia upadłości”, a po wydaniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości „właściwym postępowaniem upadłościowym”.
[3] P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Komentarz do art. 491¹⁰, Legalis 2024.
[4] R. Adamus, Prawo upadłościowe. Komentarz do art. 491¹⁰, Legalis 2021.
[5] S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Komentarz do art. 491¹⁰, Legalis 2020.
[6] S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Komentarz do art. 491¹⁰, Legalis 2020.
[7] P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Komentarz do art. 491¹⁰, Legalis 2024; A.J. Witosz, Prawo upadłościowe. Komentarz, Warszawa 2021.