Terminy przedawnienia roszczeń z tytułu kosztów procesu orzeczonych w sądowym postępowaniu karnym

Zagadnienie poruszane w niniejszym artykule jest istotne zwłaszcza z perspektywy osób pokrzywdzonych, ponieważ to na wniosek pokrzywdzonego, w przypadku wydania wyroku skazującego, sąd może orzec zwrot kosztów procesu od oskarżonego. To zagadnienie jest z tego powodu istotne także dla oskarżonego. Z tego materiału dowiesz się:

1. Co wchodzi w zakres pojęcia „koszty procesu” w postępowaniu karnym?
2. Kto i kiedy może wnioskować o zwrot kosztów procesu?
3. Kto orzeka o kosztach procesu?
4. Kto ponosi koszty procesu?
5. Jaką treść powinno zawierać orzeczenie w przedmiocie kosztów procesu?
6. Terminy przedawnienia roszczeń z tytułu kosztów sądowych w sprawach karnych

Co wchodzi w zakres pojęcia „koszty procesu” w postępowaniu karnym?

Do kosztów procesu zalicza się koszty sądowe oraz uzasadnione wydatki stron, w tym z tytułu ustanowienia w sprawie jednego obrońcy[1] lub pełnomocnika[2]. (art. 616 § 1 k.p.k.). Do kosztów sądowych zalicza się: 1) opłaty i 2) wydatki poniesione przez Skarb Państwa od chwili wszczęcia postępowania. Natomiast do wydatków zalicza się m.in. koszty doręczenia wezwań i innych pism, sprowadzenia i przewozu oskarżonego, świadków i biegłych, należności świadków i tłumaczy, kosztów postępowania mediacyjnego, należności biegłych lub instytucji wyznaczonych do wydania opinii lub wystawienia zaświadczenia, w tym koszty wystawienia zaświadczenia przez lekarza sądowego, nieopłaconej przez strony pomocy prawnej udzielonej z urzędu przez adwokatów lub radców prawnych. Należy uznać, że stronie przysługuje również zwrot kosztów podróży z jej miejsca zamieszkania do miejsca przeprowadzanych czynności (np. rozprawa w sądzie). Strona ma prawo do zwrotu tych kosztów, nawet jeżeli mieszka w tej samej miejscowości[3].

Kto i kiedy może wnioskować o zwrot kosztów procesu?

Co do zasady, zwrot kosztów procesu przysługuje stronie, tj. oskarżonemu, pokrzywdzonemu, który zgłosił swój udział jako oskarżyciel posiłkowy oraz Skarbowi Państwa. Wyjątkiem od tej zasady jest m.in. uprawnienie świadka do uzyskania zwrotu kosztów podróży – z miejsca jego zamieszkania do miejsca wykonywania czynności postępowania na wezwanie sądu lub organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze – w wysokości rzeczywiście poniesionych, ale także zwrot zarobku lub dochodu utraconego z powodu stawiennictwa na wezwanie sądu lub organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze (art. 618b § 1 k.p.k.).

Zarówno oskarżony, jak i pokrzywdzony mogą ustnie do protokołu lub na piśmie złożyć wniosek o zasądzenie na ich rzecz kosztów procesu. Oba podmioty wniosek taki powinny złożyć do zamknięcia przewodu sądowego. Zwyczajowo odbywa się to w chwili wygłaszania mów końcowych.

Pewna różnica występuje w terminie, gdy z wnioskiem takim występuje np. świadek. W takim przypadku ustawodawca przewidział, że wniosek powinien być złożony ustnie do protokołu lub na piśmie, w terminie zawitym 3 dni od dnia zakończenia czynności z udziałem osoby uprawnionej do tych należności (art. 618k § 2 k.p.k.). Przekroczenie tego terminu powoduje, że uprawniony traci prawo do żądania zwrotu poniesionych kosztów.

Kto orzeka o kosztach procesu?

Sąd o kosztach procesu rozstrzyga w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. Ze względu na treść, orzeczeniami kończącymi postępowanie są: 1) wyroki skazujące, 2) uniewinniające, 3) umarzające postępowanie, 4) warunkowo umarzające postępowanie, 5) odstępujące od wymierzenia kary, 6) wyroki łączne oraz 7) postanowienia o umorzeniu postępowania i 8) postanowienia oddalające nadzwyczajny środek odwoławczy[4]. Sąd w orzeczeniu określa, kto, w jakiej części i zakresie ponosi koszty procesu Może się jednak zdarzyć tak, że w orzeczeniu takim nie zostanie zawarte rozstrzygnięcie co do kosztów. Może również zaistnieć konieczność dodatkowego ustalenia ich wysokości lub rozstrzygnięcia o kosztach postępowania wykonawczego[5]. Wówczas orzeczenie w tym przedmiocie wydaje odpowiednio sąd pierwszej instancji, sąd odwoławczy, a w zakresie dodatkowego ustalenia wysokości kosztów także referendarz sądowy właściwego sądu (art. 626 § 2 k.p.k.).

Kto ponosi koszty procesu?

W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że albo oskarżony jest winny i koszty procesu poniesie, albo jest niewinny i kosztów nie poniesie, a wręcz przeciwnie, jego koszty zostaną mu zwrócone.

Zgodnie z dyspozycją art. 627 k.p.k. od skazanego w sprawach z oskarżenia publicznego sąd zasądza koszty sądowe na rzecz Skarbu Państwa oraz wydatki na rzecz oskarżyciela posiłkowego. Przepis ten ma zastosowanie także w razie objęcia przez prokuratora ściganiem przestępstwa prywatnoskargowego w trybie art. 60 k.p.k.[6]. Literalna wykładnia tego przepisu pozwala przyjąć, że zasądzenie kosztów sądowych oraz wydatków na rzecz oskarżyciela posiłkowego następuje wyłącznie od skazanego. Podstawą zasądzenia tych kosztów jest skazanie oskarżonego za przestępstwo popełnione na szkodę tego pokrzywdzonego[7].

Może się zdarzyć i tak, że oskarżony przy pomocy obrońcy doprowadzi do wydania orzeczenia, w treści którego zostanie uniewinniony od stawianych mu w akcie oskarżenia zarzutów lub sąd umorzy postępowanie. Wówczas o ile ustawa nie stanowi inaczej, koszty procesu ponosi: 1) w sprawach z oskarżenia prywatnego – oskarżyciel prywatny, a w razie pojednania się stron – oskarżyciel i oskarżony w zakresie przez siebie poniesionym, jeżeli strony w zawartej ugodzie nie uregulowały tego inaczej; 2) w sprawach z oskarżenia publicznego – Skarb Państwa, z wyjątkiem należności z tytułu udziału adwokata lub radcy prawnego w charakterze pełnomocnika pokrzywdzonego, oskarżyciela posiłkowego albo innej osoby.

W wyjątkowych przypadkach – o czym stanowi art. 632a § 1 k.p.k. – w razie umorzenia postępowania, sąd może orzec, że koszty procesu ponosi w całości lub w części oskarżony, a w sprawach z oskarżenia prywatnego oskarżony lub Skarb Państwa. Ustawodawca bliżej nie określa, na czym mają polegać owe „wyjątkowe wypadki”. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że wyjątkowa sytuacja, o której mowa w art. 632a § 1 k.p.k., zachodzi wówczas, gdy prowadzenie postępowania sądowego i generowanie jego kosztów wynikało z błędu sądu, tak pierwszej, jak i drugiej instancji, który nie dostrzegł zaistnienia ujemnej przesłanki procesowej[8].

Wyjątkiem jest także sytuacja, kiedy co prawda uniewinniono oskarżonego lub umorzono postępowanie, lecz mimo to sąd orzeka, że koszty procesu ponosi w całości lub w części oskarżony. Ma to miejsce, jeżeli: 1) oskarżony skierował przeciwko sobie podejrzenie popełnienia czynu zabronionego; 2) ukrywanie się oskarżonego przyczyniło się do przedawnienia karalności zarzucanego mu czynu; 3) umorzono przeciwko oskarżonemu postępowanie w sprawie o występek, zagrożony karą pozbawienia wolności do lat 5. Również w razie umorzenia postępowania ze względu na cofnięcie wniosku o ściganie po rozpoczęciu przewodu sądowego sąd może orzec, że koszty procesu ponosi w całości lub w części oskarżony.

Jaką treść powinno zawierać orzeczenie w przedmiocie kosztów procesu?

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu musi określać podmiot lub podmioty zobowiązane do ponoszenia kosztów oraz część i zakres kosztów ponoszonych przez każdą z obciążonych stron. Zasadzając koszty procesu, sąd jest zobligowany dokładnie określić ich wysokość[9]. Pożądane jest również podanie, jakie kwoty i z jakiego tytułu składają się na zasądzaną sumę, określenie łącznej kwoty opłat i wydatków. Sąd powinien więc dokonać ich rozbicia i odrębnie wskazywać kwotę zasądzonych od oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa poniesionych wydatków[10].

Terminy przedawnienia roszczeń z tytułu kosztów sądowych w sprawach karnych

Kwestię przedawnienia terminu przymusowego dochodzenia roszczeń z tytułu zasądzonych kosztów procesu w sprawach karnych reguluje art. 641 k.p.k. Stanowi on, że prawo do ściągnięcia zasądzonych kosztów procesu przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, kiedy należało je uiścić. Termin przedawnienia ma charakter prekluzyjny (materialnoprawny) i biegnie od momentu uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie lub uprawomocnienia się postanowienia w przedmiocie kosztów, jeśli sąd orzekł o nich osobną decyzją[11]. Oznacza to, że terminu nie można przywrócić, a postępowanie wykonawcze w przedmiocie kosztów podlega umorzeniu na podstawie art. 15 § 1 k.k.w., wobec stwierdzenia przyczyny wyłączającej to postępowanie[12].

Dla zobowiązanego – skazanego – jest to zapewne dobra informacja, głównie z tego powodu, że zasądzone od niego na rzecz Skarbu Państwa koszty procesu również podlegają tej regule. Prowadzi to do tego, że jeśli w tym okresie sąd nie zdoła wyegzekwować zasadzonych od oskarżonego kosztów będzie zmuszony postępowanie takie umorzyć. Spowoduje to, że skazany nie będzie musiał zasądzonych kosztów procesu zwracać Skarbowi Państwa.

Termin ten ma zastosowanie także do kosztów procesowych zasądzanych na rzecz strony[13]. Jeśli więc w orzeczeniu kończącym postępowanie lub postanowieniu w przedmiocie kosztówsąd orzekł o kosztach procesu na rzecz oskarżyciela posiłkowego, prywatnego to również i on będzie mógł dochodzić ich przymusowego zaspokojenia w terminie 3 lat.

Z perspektywy skazanego, może wydawać się, że termin przedawnienia (3 lata) jest długim terminem. Jednak w sytuacji dobrego zaplanowania podejmowanych czynności w celu ewentualnego uniknięcia obowiązku zapłaty kosztów sądowych może się on okazać nie taki długi, zwłaszcza że w tym przypadku nie występuje instytucja przerwania biegu przedawnienia, np. przez wszczęcie postępowania egzekucyjnego (vide, postanowienie SN z 5.01.2023 r., sygn. akt II DSI 42/19, Lex nr 3507319).

Odmiennie sytuacja przedstawia się, gdy roszczenia stwierdzonego tytułem wykonawczy – wyrokiem lub postanowieniem – dochodzi oskarżyciel posiłkowy lub prywatny w zakresie orzeczonych w nim kosztów procesu. Wówczas, skuteczne wystąpienie z wnioskiem o wszczęcie egzekucji może doprowadzić do przerwania biegu przedawnienia roszczenia. Może, nie oznacza, że nastąpi przerwie biegu przedawnienia, ponieważ umorzenie postępowania egzekucyjnego z mocy samego prawa na skutek bezczynności wierzyciela nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia[14]. Jeśli więc wierzyciel wystąpi do komornika – w trakcie biegu terminu przedawnienia – ze skutecznym wnioskiem o wszczęcie egzekucji, która następnie zostanie umorzona z powodu bezczynności wierzyciela, to taka czynność nie przerywa biegu przedawnienia.

Podsumowanie

Jeśli oskarżony zostanie uznany za winnego zarzucanego mu w akcie oskarżenia czynu, to koszty sądowe oraz wydatki na rzecz oskarżyciela posiłkowego lub prywatnego ponosi oskarżony. Natomiast w przypadku jego uniewinnienia lub umorzenia postępowania, to jemu przysługuje prawo zwrotu poniesionych wydatków. W sprawach publiczno skargowych od Skarbu Państwa, a w przypadku prywatnoskargowych od oskarżyciela prywatnego.  

Każda ze stron – wierzyciel i dłużnik – powinni mieć świadomość jakie skutki niesie bezczynność w działaniach i jakie powinni podejmować czynności, aby doprowadzić do pożądanego efektu. W powyższym materiale przywołałem ogólne zasady i niektóre wyjątki. Jeśli chcesz się dowiedzieć, jak przedstawia się Twoja indywidualna sytuacji w tej kwestii skontaktuj się z naszą kancelarią już dziś, ponieważ upływ czasu może doprowadzić do tego, że nie będziesz mógł skutecznie dochodzić zasądzonego roszczenia.

Bibliografia:
[1] Postanowienie SA w Szczecinie z 19.03.2015 r., sygn. akt II AKa 16/15, Legalis nr 1219086.
[2] J. Zamierowski, Pozycja procesowa podmiotu zbiorowego i quasi-oskarżonych w postępowaniu karnym, karnym skarbowym oraz w przedmiocie odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, Warszawa 2025, s. 482; wyrok SN z 14.05.2025 r., sygn. akt III KK 161/25, Lex nr 3866975.
[3]  Postanowienie SN z 21.07.2016 r., sygn. akt WZ 13/16, Lex 2072200.
[4] K. Sychta, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Zagrodnik, Warszawa 2024, s. 1745.
[5] Postanowienie SA w Gdańsku z 7.09.2016 r., sygn. akt II AKzw 1328/16, Legalis nr 1538701.
[6] K. Dudka, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. K. Dudka, Warszawa 2023, s. 1693.
[7] Wyrok SN z 14.05.2025 r., sygn. akt III KK 161/25, Lex nr 3866975.
[8] Wyrok SN z 20.03.2013 r., sygn. akt IV KK 42/13, Lex nr 1292224.
[9] Wyrok SA w Rzeszowie z 10.07.2014 r., sygn. akt II AKa 56/14, Legalis nr 1079449.
[10] K Eichstaedt, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz art. 425-673, red. D. Świecki, Warszawa 2024, s. 1381.
[11] K. Dudka, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. K. Dudka, Warszawa 2023, s. 1703.
[12] Postanowienie SN z 4.01.2023 r., sygn. akt II DSI 82/19, Lex nr 3477236; uchwała SN z 9.06.2006 r., sygn. akt I KZP 12/06, Legalis nr 74997.
[13]  Postanowienie SN z 21.07.2016 r., sygn. akt WZ 13/16, Lex 2072200.
[14] Wyrok SO w Poznaniu z 4.03.2022 r., sygn. akt II Ca 1911/21, Lex nr 3337539.